ذبيح الله صفا

764

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

بسبب جامعيتى كه شيخ شبسترى در علوم معقول و منقول كسب كرده بود به زودى شهرت و مرجعيت يافته و با مشاهير عصر خود مراوده و مكاتبه داشته بود . ضمن سفرهايى كه در ايران و خارج از ايران كرده بود چندى نيز در كرمان رحل اقامت افگند و اولاد و احفاد او در آن سامان باقى ماندند و طايفه‌يى را بنام « خواجگان » تشكيل دادند . وفات شيخ را باختلاف در سالهاى 718 و 719 و 720 نوشته‌اند و ازين ميان تاريخ 720 بيشتر در مراجع مذكور افتاده و مقبول‌تر است و حتى بر سنگ قبر او نيز ثبت شده و در آنجا نوشته‌اند كه وى هنگام وفات سى و سه ساله بود و بدين تقدير ولادتش همچنانكه در صدر اين مقال نوشته‌ام 687 هجريست . مقبرهء شيخ در قصبهء شبستر باقى و زيارتگاه مردم است و در آن مقبره شيخ در كنار استادش شيخ بهاء الدين يعقوب به خاك سپرده شد . از شيخ محمود شبسترى ، با آنكه در جوانى درگذشت ، چند اثر بنظم و نثر باقى مانده كه مهمتر از همهء آنها گلشن راز است . گلشن راز منظومه‌ييست به بحر هزج مسدّس مقصور يا محذوف در 993 بيت كه شيخ آن را در جواب هفده سؤال منظوم از امير سيّد حسين حسينى هروى ، صوفى معروف سرود . چون سؤالات امير حسينى بمجلس شيخ بهاء الدين يعقوب تبريزى رسيد شيخ محمود شبسترى باشارت او فى المجلس هر بيتى را به بيتى جواب گفت و بازفرستاد و بعد از آن بر ابيات سابق بيتهايى افزود تا منظومهء گلشن راز بوجود آمد . شيخ محمود شبسترى تاريخ وصول سؤالات مذكور را ، كه در حقيقت تاريخ آغاز منظومهء گلشن راز نيز هست ، شوّال سال 717 هجرى ذكر كرده و گفته است كه اين نخستين بار بود كه زبان بشاعرى گشود و پيش از آن آثار خود را بنثر پديد آورده و بشعر نپرداخته بود ولى بعد از آن بدين امر توجّه كرد . ابياتى از اوايل منظومهء گلشن راز كه متضمّن تاريخچهء پيدايى منظومهء مذكورست ، از باب مزيد فايدت درينجا نقل مىشود : گذشته هفت و ده با هفتصد سال * ز هجرت ، ناگهان در ماه شوّال رسولى با هزاران لطف و احسان * رسيد از خدمت اهل خراسان